چرا خانوادهها بچهها رو با هم مقایسه میکنن؟
مقایسه کردن بچهها معمولاً با نیت بد شروع نمیشه، اما وقتی نتیجه زندگی آدمها با هم سنجیده میشه و شرایط دیده نمیشه، فشار زیادی به رابطه و خودِ بچه وارد میکنه.
تا حالا شده یه نفر از خانواده بهت بگه «ببین فلانی توی همین سن کجاست، تو کجایی؟» و بعد از اون جمله، بهجای اینکه انگیزه بگیری، فقط یه حس بد ته دلت بمونه؟
این مدل جملهها توی خیلی از خونهها عادی شده. گاهی پدر و مادر واقعاً فکر میکنن دارن بچهشون رو هل میدن جلو. میخوان مسئولیتپذیرتر بشه، بیشتر تلاش کنه یا روی پای خودش بایسته. مسئله از جایی شروع میشه که برای رسیدن به این هدف، پای یک نفر دیگه وسط میاد و ارزش و مسیر بچه با زندگی اون آدم سنجیده میشه.
چرا اصلاً خانوادهها مقایسه میکنن؟
به نظرم جواب همیشه «بدخواهی» نیست. خیلی وقتها خودِ والدین هم از چیزی نگرانن. شاید نگران آینده بچه باشن، شاید از عقب افتادنش بترسن، یا شاید خودشون از کودکی همین مدل حرف زدن رو شنیده باشن و همون چیزی رو تکرار کنن که یاد گرفتن.
گاهی نگرانی، خودش رو به شکل مقایسه نشون میده
مثلاً پدر و مادری میبینن بچه یکی از آشناها زودتر سر کار رفته یا برای خودش کاری راه انداخته. بعد به بچه خودشون میگن: «ببین اون تونست، تو چرا نمیتونی؟» از نگاه گوینده شاید پیام جمله این باشه که «تو هم میتونی». ولی چیزی که ممکنه به گوش بچه برسه اینه که «من از اون کمترم».
این دو پیام شبیه هم به نظر میرسن، ولی نتیجهشون یکی نیست.
مشکل اصلی مقایسه اینه که نصف داستان را نمیبینیم
وقتی نتیجه زندگی دو نفر رو کنار هم میذاریم، خیلی راحت شرایط پشت اون نتیجه رو فراموش میکنیم.
فرض کن یه جوون همسنِ فرزند یک خانواده، برای شروع کارش کمک مالی گرفته، چند سال فرصت داشت فقط روی همون کار تمرکز کنه و خانوادهاش هم در دورههای سخت کنارش بودن. اینها ارزش تلاش خودش رو کم نمیکنه. اما اگر فقط آخر داستان دیده بشه و به بچه دیگه گفته بشه «ببین اون کجا رسید»، مقایسه از همون اول کامل نیست.
ممکنه دو نفر هر دو تلاش کرده باشن، ولی نقطه شروع، امکانات، مسئولیتها و حمایت اطرافشون یکی نبود. نتیجه متفاوت، لزوماً به معنی ارزش متفاوت یا تلاش کمتر نیست.
وقتی مقایسه از خونه شروع میشه، رابطه بین بچهها هم تغییر میکنه
اگر یک بچه مدام با خواهر یا برادرش مقایسه بشه، کمکم ممکنه هر موفقیت طرف مقابل رو به چشم تهدید ببینه. این موضوع به بحث تبعیض بین فرزندان هم نزدیک میشه و میتونه رابطه بین خواهر و برادرها رو پیچیدهتر کنه.
برای مطالعه بیشتر درباره همین موضوع، میتونی مقاله تبعیض بین فرزندان؛ حسی که هیچ بچهای نباید تجربه کنه رو هم بخونی.
چیزی که میتونست باعث خوشحالی هر دو نفر بشه، تبدیل میشه به یادآوریِ اینکه «من هنوز عقبترم».
حتی ممکنه بچهای که بیشتر تحسین میشه هم از این وضعیت راحت نباشه. چون احساس کنه جایگاهش وابسته به اینه که همیشه از اون جلوتر باشه. در این حالت، مقایسه فقط به یک نفر فشار نمیاره؛ کل رابطه بین فرزندان رو تحت تأثیر قرار میده.
اما یک طرف ماجرا خودِ فرزند هم هست
اینجا بد نیست یه قدم عقبتر بریم. اگر کسی سالها با مقایسه بزرگ شده، ممکنه خودش هم همین عادت رو با دیگران تکرار کنه. شاید خودش رو با دوستش، همکارش یا حتی با نسخهای خیالی از زندگی خودش مقایسه کنه.
یعنی چیزی که اول از خانواده گرفته، بعدها میتونه تبدیل بشه به صدای درونی خودش: «فلانی جلوتره، پس من عقبم.» اینجا دیگه فقط یک جمله از طرف خانواده نیست؛ تبدیل شده به یک معیار دائمی برای سنجیدن خودش.
پس یعنی خانواده نباید از بچه انتظار داشته باشه؟
نه. به نظرم این هم میتونه اون طرف بوم باشه.
اینکه مقایسه روش خوبی برای رشد نیست، به این معنی نیست که خانواده باید هر چیزی رو بیخیال بشه یا هیچ انتظاری از فرزندش نداشته باشه. استقلال، مسئولیتپذیری و تلاش مهمن. بحث سرِ ابزاریه که برای رسیدن به اینها استفاده میشه.
میشه گفت «بیا ببین برای بهتر شدن شرایطت چه کاری از دستت برمیاد»، بدون اینکه یک نفر دیگه رو وسط بذاریم. میشه درباره پیشرفت خود فرد حرف زد، نه اینکه دائم نتیجهاش رو کنار نتیجه یک آدم دیگه قرار بدیم.
اگه قراره مقایسه کنیم، شاید بهتر باشه یک چیز دیگه رو مقایسه کنیم
یکی از سادهترین تغییرها اینه که بهجای مقایسه با آدمهای بیرون، مسیر خود فرد رو ببینیم.
مثلاً بهجای «فلانی الان ماشین داره، تو هنوز نداری»، سؤال میتونه این باشه: «نسبت به چند ماه قبل، خودت فکر میکنی کجای مسیری؟»
این مدل نگاه، جواب قطعی برای همه نیست. ولی حداقل یک تفاوت مهم داره: شرایط واقعی خود آدم رو وارد گفتوگو میکنه.
حرف آخر
مقایسه معمولاً با یک جمله شروع میشه، ولی ممکنه سالها توی ذهن آدم بمونه. از اون طرف، خیلی از والدین هم با نیت بد این کار رو نمیکنن؛ گاهی فقط نگران آینده بچهشونن و ابزار بهتری برای بیان این نگرانی بلد نیستن.
برای همین شاید سؤال جالبتر از «چه کسی مقصره؟» این باشه: «آیا داریم واقعاً به رشد این آدم نگاه میکنیم، یا فقط داریم نتیجه زندگی دو نفر رو کنار هم میذاریم؟»
جواب این سؤال برای هر خانواده میتونه متفاوت باشه. ولی به نظرم دیدنِ شرایط، تلاش و مسیر خود آدم، خیلی منصفانهتر از مقایسه کردن پایان دو مسیر با همدیگهست.